1. Almennt um blóðsöfnunina
Sumarið og haustið 2025 var unnið með hefðbundnum hætti við söfnun á blóði til vinnslu á lokaafurð Ísteka sem er eCG/PMSG hormónið, mikilvægur valkostur fyrir bændur um allan heim sem vilja nýta auðlindir náttúrunnar með sem hagkvæmustum hætti, sér og öðrum til hagsbóta.
Leyfi til söfnunar blóðs rann út við lok tímabilsins og stendur nú yfir vinna til öflunar leyfis fyrir blóðtökutímabil næstu ára með tvennum hætti. Í fyrsta lagi rekum við dómsmál til að fá hnekkt þeirri ákvörðun ráðherra að fella starfsemina undir reglugerð um tilraunadýrahald. Til vara höfum við nú sent yfirvöldum umsókn um leyfi til blóðtöku skv. fyrrgreindri reglugerð, vitaskuld með fyrirvara um gildi hennar, sbr. dómsmálið.
Sem endranær var hestum sleppt í hólf frá um 23. maí. Blóðtökur hófust um miðjan júlí og lauk 4. október. Fjöldi blóðtökuhryssna í ár var 4127 og heildarfjöldi hryssna í stóðum bænda 4949. Meðalhryssa í stóðum bænda gaf blóð í 5,2 skipti í ár en 6,2 sé eingöngu litið til þeirra sem fyljuðust. Alls var tekið blóð í um 25.830 skipti. Blóðtökuhópar voru um 90 talsins.
2. Árangur hryssna
Hér að neðan má sjá hlutfallslega dreifingu á fjölda blóðtökuskipta hjá hryssum árið 2025. Meðaltal áranna 2020-2024 til samanburðar og staðalfrávik milli ára í sviga.
| Fjöldi skipta | Hlutfall 2025 | Meðalhlutfall 2020-2024 (staðalfrávik í sviga) |
| 1 | 1.2% | 1.3% (1,2) |
| 2 | 5.7% | 6.3% (0,9) |
| 3 | 4.9% | 8.3% (1,3) |
| 4 | 5.4% | 7.4% (0,9) |
| 5 | 8.7% | 10.2% (1,5) |
| 6 | 13.3% | 14.4% (1,7) |
| 7 | 32.2% | 31.8% (2,6) |
| 8 | 28.5% | 20.3% (2,6) |
Hlutfall úrvalsgóðra hryssna hvað varðar þann þátt sem hér er verið að vinna með, (gefa blóð 7 eða 8 sinnum), fer enn hækkandi. Hlutfall þeirra var 60,7% á nýliðnu tímabili en 52,1% að meðaltali á viðmiðunartímabilinu. Bændur stunda kröftuga framþróun í þessum búskap sem lýtur sömu lögmálum og annar búskapur og afurðir hvers grips hámarkaðar eftir megni.
Frjósemi hryssnanna í ár var tæplega 84% sem er töluvert betri en sést almennt í hrossarækt (70-80%) og örlítið lægri en meðaltal seinustu 5 ára þar á undan (85%). Blóðnytjabúskapurinn kemur einnig vel út í öðrum samanburði, svo sem í almennu heilsufari stofnsins og í þroska folalda.
3. Framleiðslumagn og heimtur
Magn safnaðs blóðs jókst lítillega á milli áranna 2024 og 2025 eftir sögulegan samdrátt milli áranna 2021 og 2022 sem hefur enn ekki skilað sér að fullu til baka. Skilaverð meðalhryssu var um 128 þúsund krónur án vsk. Sem fyrr sagði fer hlutfall 7 og 8 skipta hryssna hækkandi og er nú orðið rúmlega 60% allra hryssna sem gefa blóð. Vegið meðalskilaverð 7 og 8 skipta hryssna í ár var um 170 þúsund krónur án vsk.
4. Tilkynnt afföll, veikindi og slys
Um langt árabil hefur verið haldið utan um slys, veikindi og afföll gripa á blóðsöfnunartímabilinu. Þetta á við um hryssur óháð því hvort blóð hafi verið tekið úr þeim og einnig um folöld þeirra.
Afföll
Á blóðtökutímabilinu var tilkynnt um eina dauða hryssu. Hryssan hafði verið í meðhöndlun vegna sjúkdómseinkenna og undir eftirliti. Krufning leiddi í ljós að engin tengsl voru á milli dauða hennar og blóðtökunnar. Tvær hryssur voru felldar vegna veikinda. Krufning þeirra leiddi einnig í ljós að engin tengsl voru á milli veikinda og blóðtöku.
Engin tilfelli folaldsdauða voru tilkynnt.
Veikindi
Tólf (0,24%) tilkynningar voru um veikindi hryssna á blóðtökutímabilinu. Af þeim voru 11 hryssur í blóðtökum og hjá fimm þeirra tengdust þau blóðtöku viðkomandi grips. Í öllum fimm tilfellum jafnaði hryssa sig fljótt og vel, ýmist með eða án aðkomu dýralæknis. Í þeim tilfellum sem veikindi voru óviðkomandi blóðtökum jöfnuðu fjórar hryssur sig fljótt og vel en ákvörðun var tekin um að fella tvær eins og áður hefur komið fram.
Engin tilvik um veikindi hjá folöldum voru tilkynnt.
Slys
Skráð slys á hryssum á blóðtökutímabilinu voru 13 (0,26%), af þeim hafði blóðtaka þetta árið hafist hjá átta hryssum en hjá fimm hryssum hafði ekki verið hafin blóðtaka eða að þær gáfu ekki í ár. Af tilkynntum slysum tengdust þrjú blóðtökum (0,06%) en hin 10 varða ótengda atburði. Öll þrjú tilfelli sem tengdust blóðtökum voru væg og bati hraður.
Tilkynnt var um slys hjá fjórum folöldum. A.m.k þrjú þeirra jöfnuðu sig fljótt en ekki bárust frekari upplýsingar um afdrif þess fjórða.
5. Eftirlit með blóðsöfnuninni á árinu
Matvælastofnun, kaupendur framleiðsluvörunnar og félagið sjálft höfðu eftirlit með blóðsöfnun á árinu.
Dýravelferðareftirlit á vegum Ísteka
Eftirlitsdýralæknir Ísteka sá um eftirlit með blóðsöfnun á starfstöðvum bænda (birgja) og skoðaði 38 staði á tímabilinu.
Í 34% tilfella voru engar athugasemdir gerðar, ein í 37% tilfella og tvær til fjórar í 29% tilfella.
Algengustu athugasemdirnar sneru að slysahættu í og við aðstöðu vegna umgengni eða hönnunar/ástands aðstöðunnar, næst komu athugasemdir varðandi hófhirðu. Sjaldgæfar athugasemdir voru um skort á vatni eða salti, framkvæmd söfnunarinnar og meðferð og ástand hrossa.
Einnig fór dýralæknirinn fjórtán sinnum í vetrareftirlit og sex sinnum í aðstöðueftirlit .
Eftirlit Matvælastofnunar
MAST fór í reglubundið eftirlit á alla blóðnytjabæi í ár og þegar þessi skýrsla er skrifuð hefur Ísteka borist 83 skoðunarskýrslur. Að auki bárust fimm skýrslur vegna eftirfylgniskoðana MAST. Hlutfall skýrslna án athugasemda er 41%. Ein athugasemd er gerð í 34% skýrslna og tvær til fjórar athugasemdir í þeim sem eftir standa (25%).
Lang algengasta athugasemdin er um hófhirðu (36). Næst þar á eftir kemur skráning um viðbrögð við atvikum (10). Aðrar athugasemdir eru sjaldgæfari.
Sex frávik voru flokkuð sem alvarleg, fjögur vegna hófhirðu, eitt vegna holdafars og eitt vegna viðbragða við atvikum, þar kemur engu að síður fram að brugðist hafi verið hratt og vel við hegðun hryssu.
Eftirlit kaupenda framleiðsluvöru Ísteka
Eftirlit á vegum viðskiptavina Ísteka fór fram hjá alls 26 birgjum norðan og sunnan heiða. Athugasemdir sem komu þar fram voru svipaðar og fram komu í öðru eftiliti. Engin alvarleg frávik en tilfelli ónógrar hófhirðu auk annarra minni háttar athugasemda.
6. Skráð frávik í blóðtökuskýrslum
Frávik kallast atburðir eða aðstæður sem upp koma og geta haft neikvæð áhrif á líðan hryssnanna. Í ár var í fjórða sinn haldið skipulega utan um frávik í öllum blóðtökum í samræmi við verklagsreglur MAST og ákvæði, nú brottfallinnar, reglugerðar nr. 900/2022 um blóðtöku úr fylfullum hryssum.
Blóðtökuskýrsla er fyllt út af dýralækni í hvert sinn sem blóðtaka fer fram og er hann ábyrgur fyrir skýrslugerðinni. Heildarfjöldi skýrslna í ár var 936 en 26 skýrslur skiluðu sér ekki til skráningar. Heimtur voru því 97,4%.
Af 25829 blóðtökum voru skráð frávik í 164 tilvikum (0,64%). Langflest frávik voru skráð vegna hryssna sem sýndu einkenni hræðslu/ótta, eða í 154 (0,6 %) tilfellum af blóðtökum. Meirihluti þeirra jafnaði sig (róaðist) strax eða meðan á dvöl í bás stóð. Endurtekin frávik voru skráð hjá 16 hryssum, þar af tvö frávik hjá 14 hryssum, þrjú hjá einni hryssu og ein hryssa var með fjögur frávik skráð. Ráðleggingar Ísteka eru að eigendur hryssna, þar sem skráð eru frávik þrisvar sinnum eða oftar, venji hryssuna betur áður en hún er tekin til blóðtöku aftur eða finni henni nýtt framtíðarhlutverk.
7. Niðurstöður blóðrauðarannsókna
Í samræmi við gildandi verklagsreglur MAST voru tekin sýni í ár og blóðrauði í þeim mældur af opinberri rannsóknarstofu. Hryssur voru mældar á þeim tíma í blóðtökum sem líklegast er að þéttni blóðrauða hjá þeim sé hvað lægstur (verstu tilvik).
Tekin voru sýni úr 130 hryssum á fjórum bæjum jafnt sunnan lands og norðan, 27-36 hryssum af hverjum bæ. Meðalgildi blóðrauða í þessum lægsta punkti var 10,5 g/dl með staðalfrávikinu 1,0 sem eru nánast sömu niðurstöður og þegar mælingar fóru seinast fram. Sjö sýni mældust undir 9,0 g/dl og lægsta gildið var 8,2 g/dl. Til hliðsjónar hefur lægsta mælda gildi í heilbrigðum fylfullum hryssum sem ekki gefa blóð mælst 9,9 g/dl (Oddsdóttir og fl. 2023) og 8,5 g/dl í heilbrigðum hrossum sem ekki gefa blóð (Eiríksdóttir og fl. 1984).
Gott samræmi var á milli gilda úr mælingum opinberu rannsóknarstofunnar og úr systursýnum sem Ísteka mældi á GMP vottaðri rannsóknarstofu sinni. Niðurstöðurnar eru í samræmi við fyrri mælingar Ísteka á sama tímapunkti sem hafa verið gerðar í áratugi. Hryssur sem gefa blóð eru mjög heilbrigðar hvort sem er á blóðtökutímabili eða utan þess, óháð skiptafjölda.
Í eldri rannsóknum sem beindust að fleiri punktum en sú sem nú var gerð, má sjá að blóðgildi lækka markvert í fyrstu en standa eftir það í stað svo lengi sem vikulegar blóðgjafir halda áfram. Þau hækka fljótt aftur í upphafsgildi þegar blóðtökum er hætt.
8. Umbætur við hófhirðu
Ónóg hófhirða er algengasta athugasemdin sem kom fram ef litið er til eftirlitsskýrslna og blóðtökuskýrslna. Þar sem hófhirðu er ábótavant á það oftast við einstaka hryssu eða fáeinar. Áætla má að vel innan við 5% hryssnanna búi við slæma hófhirðu og tilfelli þar sem velferð grips er í hættu eru afar sjaldgæf.
Þróun fór fram á vegum Ísteka á hófhirðuaðferð sem hentar stórum hópum stóðhrossa og tók miklum framförum á árinu. Notaður hefur verið breyttur klaufskurðarbás í hentugri stærð fyrir íslensk hross. Breytingar felast m.a. í breytingum á snertiflötum báss við dýrin og aukinni opnun á hurðum en lokun á hliðum, hrossum til varnar. Í samanburði við hefðbundna klippingu sem getur í stórum stóðum tekið á bæði gripi og starfsfólk er hér kominn vísir að aðferð sem tekur mun styttri tíma og er öruggari fyrir alla aðila. Allar hryssur Ísteka voru teknar í snyrtingu í básnum og enginn eftirlitsaðilanna gerði athugasemdir við hófhirðu í þeim stóðum.
9. Umbætur á blóðtökubás
Grunnhönnun blóðtökubása var tekin til athugunar og til reynslu tók Ísteka í notkun algjörlega endurhannaðan blóðtökubás. Sá er mun opnari en flestir básar sem nú eru notaðir og virðist það verða til þess að hryssurnar séu bæði fúsari til að fara inn í hann og ólíklegri til að sýna þar mótþróa eða óþægð. Gaf hönnunin því góðar væntingar og frekari þróun kann síðar að leiða til breytinga á grunnhönnun blóðtökubása.
10. Um eigin hross
Ísteka var með sex hópa í blóðnytjum á fjórum stöðum á árinu, alls 342 hryssur eða tæp 7% af heildarfjölda hryssna. Af þeim fyljuðust 287. Meðalhryssan í stóðum Ísteka gaf 5,7 einingar og 6,9 sé eingöngu miðað við fyljaðar hryssur. Þetta er nokkuð yfir landsmeðaltalinu sem var sem fyrr sagði 5,2 og 6,2 í sömu röð.
Ísteka á, auk fullorðnu hryssanna, uppeldisfolöld og -tryppi auk stóðhesta svo að eignasafn félagsins telur venjulega um eða yfir 600 gripi.
Öll ásett mertryppi Ísteka á fyrsta vetri voru send í fortamningu líkt og síðustu ár.
Utan blóðsöfnunartímabils, um vetur og vor, urðu þrisvar afföll af hryssum. Þrjú folöld fundust dauð stuttu eftir köstun. Engin afföll urðu á blóðtökutímabili en þrjú slys sem eru hluti af skráningu sem minnst er á hér ofar og tengjast ekki blóðtökum með beinum hætti.
11. Leyfisumsóknir til Matvælastofnunar
Á árinu hafa þrjár leyfisumsóknir verið sendar Matvælastofnun og eru þær enn óafgreiddar af stofnuninni þegar þetta er ritað.
Umsókn um starfsleyfi notanda
Í mars á þessu ári sendi Ísteka umsókn til Matvælastofnunar um starfsleyfi notanda, skv. 4. gr. reglugerðar nr. 460/2017 um vernd dýra sem eru notuð í vísindaskyni. Notandi er samkvæmt reglugerðinni skilgreindur sem einstaklingur eða lögaðili sem notar dýr í tilraunum.
Umsókn er óafgreidd hjá stofnuninni nú tæpum 9 mánuðum síðar.
Umsókn um leyfi til tilraunar
Í lok september var send umsókn til Matvælastofnunar um leyfi til tilraunar á blóðtökuaðferð, í samræmi við 6 gr. reglugerðar nr. 460/2017 um vernd dýra sem eru notuð í vísindaskyni.
Aðferðin er svo kölluð blóðskiljun, þar sem frumuhluta blóðsins er skilað jafnóðum aftur inn í blóðrás dýrsins en blóðvökvanum safnað. Aðferð sem hefur þann augljósa kost að áhrif á blóðmynd hryssu ætti að verða enn takmarkaðri en við heilblóðssöfnun. Vægt inngrip gæti þannig orðið enn vægara.
Aðferðin er vel þekkt í mönnum og að einhverju leyti í dýrum og þar með töldum hestum. Hún hefur hins vegar aldrei verið reynd eftir því sem við komumst næst í íslenskum hrossum eða fylfullum hryssum. Umsóknin er óafgreidd nú í desember þegar þetta er ritað.
Umsókn um leyfi til „tilraunar“
Ísteka sendi í lok október inn umsókn um almennar blóðtökur með vísan til reglugerðar nr. 460/2017. Umsókninni fylgdi skýr fyrirvari um að Ísteka telji tilraunaregluverk ekki eiga við starfsemina. Félagið á í dómsmáli við stjórnvöld um ætlað gildi reglugerðarinnar í afurðaframleiðslubúgrein eins og í blóðnytjunum. Dómsmálið hefur ekki verið til lykta leitt þegar þetta er skrifað og ætla má að það taki dágóðan tíma. Því ákváðum við að sækja um skv. reglugerð 460/2017, með ofangreindum fyrirvara.
Umsókn er óafgreidd í desember þegar þetta er ritað.
Það er fátt ef nokkuð í reglugerð um tilraunadýr sem getur átt við um blóðnytjahryssur. Í henni eru hins vegar ákvæði sem eiga ekki við um afurðaframleiðslu. Rekstrargrundvöllur iðnaðarframleiðslu er alltof þröngur þegar leyfi skv. tilraunadýrareglugerðinni er aðeins gefið út til mest fjögurra ára í senn. Það getur talist hæfilegur hámarkstími til þess að svara rannsóknarspurningu en allflest leyfi til atvinnustarfsemi eru gefin út til mun lengri tíma eða ótímabundin, enda vandséð að fjárfesting fáist þegar framtíðarsýn er einungis til fjögurra ára í senn. Lesandinn er raunar hvattur til að kynna sér gildistíma starfsleyfa fyrirtækja á borð við mjólkursamlög eða annarra matvælavinnslna, bensínstöðva, verkstæða og veitingastaða til hliðsjónar. Í þeim tilfellum sem leyfi er gefið út til skemmri tíma, s.s. eins og raunin er í lyfjaframleiðsluumhverfinu er almennt gert ráð fyrir því að nýtt leyfi verði veitt geti leyfishafi sýnt fram á að hann hafi haldið skilyrði fyrra leyfis.
12. Lyfjaframleiðsla og kröfur um góða framleiðsluhætti (GMP)
Lyfjaframleiðsluleyfi Ísteka var endurnýjað á árinu eftir reglubundna skoðun Lyfjastofnunar á gæðakerfum félagsins til að tryggja að þau séu í samræmi við GMP gæðastaðalinn um góða framleiðsluhætti í lyfjagerð.
Félagið er reglulega tekið út með sama hætti af gæðadeildum kaupenda framleiðsluvörunnar eCG/PMSG.
Bandaríska lyfjaeftirlitið FDA boðaði komu sína í GMP skoðun á liðnu hausti en innan við viku áður en hún átti að hefjast var henni frestað. Líklegustu ástæðu frestunar má telja lokun bandaríska ríkisins sem mikið var fjallað um í heimsfréttum á þessum tíma. Stofnunin hefur tvisvar áður skoðað Ísteka ehf og fengið fullvissu um að gæðakerfi félagsins uppfylli GMP staðlana. Lyfjavara okkar er skráð á bandarískan markað.
13. Njósnir og myndatökur úr launsátri
Nú þegar þetta er skrifað hafa ekki borist fréttir af njósnum og myndatökum úr launsátri á árinu. Ísteka fordæmir alla slíka njósnastarfsemi og undrast að viðeigandi yfirvöld hafi aldrei gripið inn í hana og fordæmt.
Bændur hafa nú þurft að þola leyniupptökur, ósjaldan við heimili sín, í a.m.k. þrjú blóðtökutímabil. Af fréttum má ætla að 100-200 klst. af efni hafi verið aflað með þessum hætti. Örfá frávik hafa sést á þessu efni sem er ekki í neinum takti við alvarlegar ávirðingar sem slengt er fram. Af 60 klst. sem að sögn var safnað árið 2024 var eitt frávik sem kallaði á ávítur og og eftirfylgni.
“Aktivistunum” sem að upptökunum standa má vera ljóst af öllu þessu efni að yfirlýsingar þeirra sjálfra, t.a.m. um áhrif blóðsöfnunar á heilsu hryssna eru úr lausu lofti gripnar. Annars hefðu myndbrot sem sýna slæma almenna heilsu og slæmt ástand íslenskra hrossa ratað í áróðursmyndbönd. Svo er ekki. Engu að síður er sama söngnum um bágborið heilsufar hryssnanna básúnað út um torg og miðla með reglubundnum hætti. Fólki er að sjálfsögðu frjálst að hafa sínar skoðanir á blóðtökum úr hryssum eins og öllu öðru undir sólinni. Það er þó mikilvægt að greina á milli persónulegra skoðana sinna og staðreynda í hverju máli. Mikilvægt er að samtök og fjölmiðlar sem vilja hafa traust almennings misnoti það ekki eins og því miður hefur sést ítrekað í málefnum blóðnytjahryssna.
14. Niðurlag
Hrossabúskapur til framleiðslu afurða; blóðs sem hráefnis til lyfjaframleiðslu og folalda sem að uppistöðu til fara í kjötframleiðslu, byggist á sömu grunnþáttum og annar búskapur. Frávik, slys og afföll verða vissulega í þessari starfsemi eins og annarri en þau eru fá. Það ber þessu búskaparformi vel söguna, búskap sem getur hentað mun fleirum en nú þegar stunda hann.
Færa má fyrir því sterk rök að fáar ef nokkrar skepnur í umsjá manna, hvort sem er húsdýr eða gæludýr, eigi völ á betra lífi en blóðnytjahryssur sem lifa frjálsar í högum undir virku eftirliti m.t.t. heilsu og velferðar í samræmi við 1. gr. laga nr. 55/2013, um velferð dýra, en þar segir:
„Markmið laga þessara er að stuðla að velferð dýra, þ.e. að þau séu laus við vanlíðan, hungur og þorsta, ótta og þjáningu, sársauka, meiðsli og sjúkdóma, í ljósi þess að dýr eru skyni gæddar verur. Enn fremur er það markmið laganna að þau geti sýnt sitt eðlilega atferli eins og frekast er unnt.“
Reykjavík, 18. desember 2025
Birt með fyrirvara um villur